Της Αλεξίας Χαλβατζάκου*
Υπάρχει κάτι βαθιά παράδοξο στον κόσμο των startups και πολύ λίγοι το λένε ανοιχτά. Μιλάμε διαρκώς για καινοτομία, για disruption, για αλλαγή του κόσμου. Κι όμως, το ίδιο το σύστημα που υποτίθεται πως υπάρχει για να θρέψει αυτές τις ιδέες είναι συχνά το πιο συντηρητικό, το πιο γραφειοκρατικό και το πιο αδιάφορο απέναντι στον άνθρωπο που βρίσκεται στον πυρήνα όλης αυτής της διαδικασίας.
Αν το δεις από την αρχή, κάθε startup ξεκινάει από έναν άνθρωπο ή από μια μικρή ομάδα που βλέπει κάτι το οποίο οι υπόλοιποι δεν έχουν δει ακόμη. Δεν χρειάζεται να είναι ιδιοφυΐα. Χρειάζεται κυρίως να πιστεύει τόσο βαθιά σε αυτό που έχει στο μυαλό του, ώστε να είναι πρόθυμος να θυσιάσει σχεδόν τα πάντα για να το φέρει στον κόσμο. Αυτή είναι η αφετηρία. Αυτή είναι η ουσία. Η ιδέα. Όλα τα υπόλοιπα, η χρηματοδότηση, η ομάδα, η στρατηγική εισόδου στην αγορά, είναι υποδομή.
Το πρόβλημα είναι πως ο κόσμος δεν επενδύει πραγματικά στην ιδέα. Επενδύει στον τρόπο που παρουσιάζεται. Επενδύει στη συσκευασία της.
Αν ένας αθώος παρατηρητής προσπαθούσε να καταλάβει πώς λειτουργεί ο κόσμος των startups διαβάζοντας μόνο τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε, θα πίστευε πως βρέθηκε μέσα σε παραμύθι. Και δεν θα είχε άδικο. Αυτή η μυθολογία έχει τη δική της ιεραρχία. Στη βάση βρίσκονται οι Δράκοι, οι εταιρείες μεγάλης αξίας που έχουν δύναμη, ορμή και παρουσία, αλλά δεν έχουν φτάσει ακόμη στο συμβολικό όριο. Πιο πάνω βρίσκονται οι Μονόκεροι, οι εταιρείες που ξεπερνούν το ένα δισεκατομμύριο δολάρια και αντιμετωπίζονται σχεδόν σαν ιερά πλάσματα της επιχειρηματικής φαντασίας. Και στην κορυφή βρίσκονται οι Decacorns, εκείνες που έχουν περάσει τα δέκα δισεκατομμύρια και μοιάζουν πλέον με θρύλους που δεν χωρούν ούτε στη γλώσσα των αριθμών.
Κάπου στη μέση όλης αυτής της μυθολογίας βρίσκονται οι founders. Όχι μυθικά όντα.
Άνθρωποι. Συχνά εξαντλημένοι, συχνά αμφίβολοι, πολλές φορές μόνοι, μπροστά σε ένα σύστημα που μοιάζει να μιλά τη γλώσσα τους, αλλά στην πραγματικότητα δεν μιλά για αυτούς.
Ο νέος founder μαθαίνει πολύ γρήγορα πως η χρηματοδότηση δεν είναι μια καθαρή, λογική και ευθεία πορεία. Είναι λαβύρινθος. Στην αρχή υπάρχουν οι φίλοι και η οικογένεια. Άνθρωποι που πιστεύουν σε εσένα γιατί σε αγαπούν, όχι απαραίτητα γιατί καταλαβαίνουν αυτό που πας να χτίσεις. Μετά έρχονται τα hackathons, μαραθώνιοι έντασης και εξάντλησης όπου ομάδες χωρίς ύπνο προσπαθούν μέσα σε σαράντα οκτώ ώρες να στήσουν ένα MVP και να το παρουσιάσουν σε κριτές, οι οποίοι συχνά το αξιολογούν με κριτήρια που έχουν μικρή σχέση με το πραγματικό βάθος ή δυναμικό της ιδέας.
Και ύστερα έρχεται το pitch. Πέντε λεπτά για να εξηγήσεις γιατί αξίζεις εμπιστοσύνη, γιατί η αγορά σου είναι αρκετά μεγάλη, γιατί η ομάδα σου είναι η κατάλληλη και γιατί η στιγμή είναι τώρα. Αν έχεις καταφέρει και να κατοχυρώσεις πατέντα, κάτι που απαιτεί χρόνο, γνώση και χρήματα που οι περισσότεροι δεν διαθέτουν, ίσως αποκτήσεις ένα μικρό πλεονέκτημα. Ίσως.
Μετά αρχίζουν τα πιο σύνθετα. Angel investors, venture capital, term sheets, liquidation preferences και ένα σύμπαν από νομικούς και επενδυτικούς όρους που κανένα πανεπιστήμιο δεν δίδαξε ποτέ πραγματικά στον founder. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχουν και οι τράπεζες. Θεωρητικά αποτελούν εργαλείο χρηματοδότησης. Στην πράξη, χωρίς εγγυήσεις, χωρίς περιουσιακά στοιχεία, χωρίς ακίνητα και εξοπλισμό, δεν κινούνται. Κι αυτό συμβαίνει σε μια εποχή όπου το πιο πολύτιμο asset μιας νέας εταιρείας μπορεί να είναι ένας αλγόριθμος, μια κοινότητα χρηστών ή ένα σύστημα δεδομένων.
Αντί λοιπόν το σύστημα να γίνεται πιο απλό με τον χρόνο, γίνεται όλο και πιο περίπλοκο. Πιο δύσκολο. Πιο ακριβό.
Γύρω από τον founder έχει δημιουργηθεί μια ολόκληρη βιομηχανία. Accelerators, incubators, hubs, communities, mentors, coaches, courses, workshops, συνέδρια, panels. Όλοι προσφέρουν κάτι. Καθοδήγηση, επαφές, εμπειρία, πρόσβαση. Δεν αμφισβητώ ότι πολλές από αυτές τις προσπάθειες έχουν καλή πρόθεση. Όμως το αποτέλεσμα είναι πως ο founder σήμερα δεν έχει λιγότερο βάρος να διαχειριστεί. Έχει περισσότερο. Πολύ περισσότερο.
Και μέσα σε αυτόν τον θόρυβο, χάνονται ακριβώς αυτοί που δεν θα έπρεπε να χαθούν. Υπάρχουν άνθρωποι με καθαρό όραμα, με ιδέες που πραγματικά θα μπορούσαν να αλλάξουν αγορές και κοινωνίες. και χάνονται επειδή το σύστημα δεν έχει σχεδιαστεί για αυτούς.
Ο καλύτερος pitchman δεν είναι πάντα ο καλύτερος builder. Εκείνος που μαθαίνει πιο γρήγορα τη γλώσσα των επενδυτών δεν είναι απαραίτητα αυτός που θα χτίσει το πιο ουσιαστικό προϊόν. Κι εκείνος που έχει από πριν το σωστό δίκτυο, τις σωστές γνωριμίες, τη σωστή σχολή ή το σωστό περιβάλλον, ξεκινά ήδη με προβάδισμα που δεν έχει καμία σχέση με την αξία της ιδέας του.
Αυτό δεν είναι meritocracy. Είναι απλώς μια άλλη μορφή αναπαραγωγής προνομίου.
Υπάρχει και μια ειρωνεία που σπάνια ακούγεται δυνατά. Οι ίδιοι άνθρωποι που προσπαθούν να χτίσουν εργαλεία για να αποκεντρώσουν τις τράπεζες, να αφαιρέσουν τους μεσάζοντες και να δώσουν στον καθένα πρόσβαση σε χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες χωρίς θεματοφύλακες, είναι οι ίδιοι που, όταν έρχεται η ώρα να χρηματοδοτήσουν τη δική τους ιδέα, κάθονται απέναντι από κάποιον με κοστούμι και του κάνουν pitch πέντε λεπτών. Κάτι εδώ δεν ταιριάζει.
Γιατί στην πραγματικότητα οι VCs δεν έχουν εξουσία μόνο επειδή έχουν κεφάλαιο. Έχουν εξουσία γιατί έχουν πληροφορία. Έχουν deal flow. Έχουν συγκριτική εικόνα ανάμεσα σε εκατοντάδες εταιρείες. Έχουν pattern recognition από προηγούμενα στοιχήματα. Αυτό είναι το πραγματικό asset τους. Όχι απλώς τα χρήματα.
Και αυτό ακριβώς είναι που σήμερα θα μπορούσε να αντικατασταθεί. Όχι απαραίτητα από ένα άλλο fund. Αλλά από ένα σύστημα.
Φαντάσου ένα ανοιχτό πρωτόκολλο, όχι απλώς μια πλατφόρμα. Η διαφορά είναι κρίσιμη. Η πλατφόρμα έχει ιδιοκτήτη. Κάποιος ορίζει τους κανόνες, κάποιος εισπράττει, κάποιος ελέγχει. Το πρωτόκολλο είναι υποδομή. Όπως το email. Όπως το HTTP. Δεν ανήκει σε κανέναν και γι’ αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί από όλους.
Ένα τέτοιο πρωτόκολλο θα μπορούσε να καταγράφει μόνο τρία πράγματα. Την ιδέα με timestamp, ώστε να αποδεικνύεται πότε και από ποιον γεννήθηκε. Τις συνεισφορές κάθε συμμετέχοντα. Και τη γνώμη των validators. Τίποτα παραπάνω. Ό,τι δεν χρειάζεται, δεν πρέπει να υπάρχει.
Ένα blockchain timestamp δεν αντικαθιστά πλήρως την πατέντα. Όμως δίνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό στον founder. Χρόνο. Απόδειξη ύπαρξης. Και διαπραγματευτική δύναμη. Χωρίς να χρειάζεται να ξοδέψει από την πρώτη στιγμή δεκάδες χιλιάδες ευρώ. Αυτό δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Γίνεται ήδη σε διάφορες μορφές. Απλώς δεν έχει γίνει ακόμη κανόνας.
Και η τεχνητή νοημοσύνη σε ένα τέτοιο σύστημα δεν χρειάζεται να αντικαταστήσει την ανθρώπινη κρίση. Ο ρόλος της θα έπρεπε να είναι άλλος. Να απομακρύνει τον θόρυβο που διαστρεβλώνει αυτήν την κρίση.
Ο επενδυτής βλέπει αμέτρητα pitches. Κουράζεται. Επηρεάζεται από την αυτοπεποίθηση του founder, από το ύφος του, από την προφορά του, από τα ρούχα του, από το πανεπιστήμιο που έγραψε στο βιογραφικό του. Αυτές οι προκαταλήψεις δεν είναι θεωρία. Είναι αποδεδειγμένες. Ένα σοβαρό AI σύστημα αξιολόγησης δεν θα έβλεπε τίποτα από αυτά. Θα έβλεπε την αγορά, το πρόβλημα, την ανάγκη, τις υπάρχουσες λύσεις, την τεχνική ωριμότητα, τα πρώτα σήματα από χρήστες, τα δεδομένα. Και δεν θα αποφάσιζε αντί για τον άνθρωπο. Θα πληροφορούσε.
Κάθε αξιολόγηση θα μπορούσε να είναι ανοιχτή, ελέγξιμη και αμφισβητήσιμη. Αν ο founder διαφωνεί, θα μπορεί να απαντά με στοιχεία. Και μόνο αυτό αλλάζει ριζικά το παιχνίδι.
Αντί λοιπόν για ένα fund που ελέγχεται από λίγους γενικούς επενδυτές, φαντάσου μικρά εξειδικευμένα DAOs οργανωμένα γύρω από πραγματικά domains. Ένα για agri tech. Ένα για medtech. Ένα για climate solutions. Ένα για εκπαίδευση. Κάθε DAO να αποτελείται από ανθρώπους που έχουν αποδεδειγμένη γνώση πάνω στο πεδίο και όχι απλώς γενική επιχειρηματική εμπειρία.
Η συμμετοχή δεν θα βασίζεται στο αν μπορείς να αγοράσεις θέση. Θα βασίζεται στο αν μπορείς να αποδείξεις γνώση. Και η επιρροή σου δεν θα είναι μόνιμη. Θα αυξάνεται όταν οι αξιολογήσεις σου επιβεβαιώνονται στην πράξη και θα μειώνεται όταν πέφτεις έξω. Δηλαδή, για πρώτη φορά, η εξουσία αξιολόγησης θα συνδέεται άμεσα με την ευθύνη του αποτελέσματος.
Η χρηματοδότηση μέσα σε ένα τέτοιο μοντέλο δεν θα χρειάζεται να μοιάζει με το κλασικό equity. Θα μπορούσε να εκφράζεται μέσα από tokens που αντιπροσωπεύουν συμμετοχή στο αποτέλεσμα.
Μεταφέρσιμα, ανταλλάξιμα, χωρίς βαριά νομικά σχήματα, χωρίς term sheets δεκάδων σελίδων, χωρίς κλειστές αίθουσες συναντήσεων.
Το ενδιαφέρον είναι πως αυτό το σύστημα δεν υπάρχει ακόμη ενοποιημένο, αλλά τα επιμέρους κομμάτια του υπάρχουν ήδη. Υπάρχουν DAOs που χρηματοδοτούν έρευνα. Υπάρχουν blockchain registries που λειτουργούν ως απόδειξη ύπαρξης και προτεραιότητας. Υπάρχουν AI due diligence εργαλεία που περιορίζουν τα biases. Υπάρχουν reputation systems που μπορούν να αντικαταστήσουν τα παραδοσιακά credentials. Κανείς όμως δεν τα έχει ακόμη συνθέσει με αυτόν τον συγκεκριμένο σκοπό.
Και ίσως δεν έχει συμβεί επειδή όσοι έχουν το κίνητρο να το χτίσουν δεν έχουν τον χρόνο και τους πόρους, ενώ όσοι έχουν τον χρόνο και τους πόρους δεν έχουν κίνητρο να το κάνουν, γιατί ένα τέτοιο μοντέλο θα απειλούσε το ίδιο τους το business model.
Αλλά αυτό δεν είναι επιχείρημα εναντίον της ιδέας. Είναι ίσως το πιο ισχυρό επιχείρημα υπέρ της.
Κάθε τεχνολογία που απειλεί τον ρόλο του μεσάζοντα συναντά αντίσταση. Το email απείλησε τα ταχυδρομεία. Το streaming απείλησε τις δισκογραφικές. Ένα ανοιχτό πρωτόκολλο αξιολόγησης ιδεών και χρηματοδότησης απειλεί όσους επιβιώνουν ακριβώς επειδή λειτουργούν ως ο κρίκος ανάμεσα στην ιδέα και στο κεφάλαιο.
Οι μονόκεροι, οι δράκοι και όλα τα υπόλοιπα μυθικά πλάσματα είναι εντυπωσιακά για τίτλους, εξώφυλλα και αφηγήματα επιτυχίας. Όμως αυτό που αξίζει πραγματικά την προσοχή μας είναι ο άνθρωπος , εκείνος που βρίσκεται ακόμη στην αρχή, μέσα στο χάος, με λίγα χρήματα, πολλή αβεβαιότητα και αρκετό θάρρος ώστε να ξεκινήσει.
Έτσι το σύστημα δεν λειτουργεί γι’ αυτόν ακριβώς εκείνη τη στιγμή και η υπόλοιπη μυθολογία δεν είναι τίποτε περισσότερο από διακόσμηση.
* Η Αλεξία Χαλβατζάκου είναι επιχειρηματίας, startupper
