Όταν ο Γιάννης Ασσαέλ επέστρεψε στην Ελλάδα πέρυσι, μετά από μια δεκαετία στο Ηνωμένο Βασίλειο, δεν ήταν σίγουρος για το τι να περιμένει. Ο ερευνητής έχτισε καριέρα στην τεχνητή νοημοσύνη σε ένα από τα κορυφαία ερευνητικά εργαστήρια στον κόσμο, αφού ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην επιστήμη των υπολογιστών και τη μηχανική μάθηση στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Εργαζόμενος εξ αποστάσεως στον ίδιο ρόλο, ζει τώρα στην Αθήνα, αλλά ταξιδεύει πίσω στο Ηνωμένο Βασίλειο μία φορά το μήνα. «Επέστρεψα σε μια χώρα όπου η τεχνική εμπειρογνωμοσύνη εκτιμάται και είναι ευπρόσδεκτη. Εκεί που πίνεις καφέ στο κέντρο της πόλης, είναι πολύ πιθανό να ακούσεις μια σοβαρή συζήτηση περί τεχνολογίας. Αυτό είναι κάτι που με εξέπληξε ευχάριστα.»
Η προσπάθεια της Ελλάδας να αντιστρέψει τη δεκαετή διαρροή ικανού ανθρώπινου δυναμικού, γνωστή και ως
brain drain, έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια. Όταν η Δόμνα Μιχαηλίδου, υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων της Ελλάδας, μίλησε σε εκδήλωση που διοργάνωσε ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός BrainReGain-Ελληνισμός σε Δράση, τον Μάρτιο του 2024, χαρακτήρισε την επιστροφή της ελληνικής διασποράς «όχι μόνο οικονομική ανάγκη, αλλά και κοινωνικό και ηθικό καθήκον».
Έρευνα της BrainReGain διαπίστωσε ότι το 21% των Ελλήνων του εξωτερικού θέλει να επιστρέψει στην πατρίδα του
μέσα στους επόμενους 12 μήνες, ενώ το 50% θα ήθελε να επιστρέψει κάποια μέρα. Πολλοί, όπως ο Ασσαέλ, το έχουν ήδη κάνει. Η Eurostat εκτιμά ότι 350 χιλιάδες Έλληνες, από τους 600 χιλιάδες που έφυγαν μεταξύ 2010 και 2021, έχουν επιστρέψει. Καθώς οι οικονομικές συνθήκες έχουν βελτιωθεί, βελτιώθηκαν και οι ευκαιρίες απασχόλησης.
Αλλά είναι μια στροφή που ο Νίκος Μπονάτσος, διευθύνων σύμβουλος της General Catalyst, θεωρεί ότι καθοδηγήθηκε εν μέρει και από την πανδημία του Covid. Ο ίδιος και η σύζυγός του επέστρεψαν στην Ελλάδα για εννέα μήνες κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, και ενώ από τότε έχει επιστρέψει στο Σαν Φρανσίσκο, το περιγράφει ως «χρυσή ευκαιρία» να περάσει χρόνο στην πατρίδα του.
«Αφότου έφυγα από την Ελλάδα στα 22 μου, δεν περίμενα ποτέ ότι θα επέστρεφα ως εργαζόμενος ενήλικας», λέει.
«Γνωρίζω πολλούς ανθρώπους που έκαναν φανταστικές καριέρες στη Silicon Valley, στην Ευρώπη και τώρα
επιστρέφουν στην Ελλάδα στα 30 ή 40 τους. Αυτό είναι σπουδαίο γιατί η τοπική δεξαμενή ταλέντων θα εμπλουτιστεί με άτομα που διαθέτουν καλύτερες εμπειρίες καριέρας και ζωής.»
Εμπειρίες στα κέντρα αριστείας
Πολλοί ιδρυτές εγκατέλειψαν την Ελλάδα αρχικά για να σπουδάσουν σε ένα διεθνές πανεπιστήμιο. Ο Ευάγγελος Ζυμπελούδης μετακόμισε στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2013 για να κάνει το διδακτορικό του στα αεροδιαστημικά
σύνθετα υλικά στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. Ίδρυσε την iCOMAT το 2019 ως πανεπιστημιακό spinout, και
έλαβε σχεδόν 5 εκατομμύρια λίρες από την Υπηρεσία Διαστήματος του Ηνωμένου Βασιλείου το 2023 για να ανοίξει
ένα εργοστάσιο 45 χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων στο Gloucester. Και ενώ η έδρα της επιχείρησης βρίσκεται στο
Ηνωμένο Βασίλειο, το 2020 δημιούργησε γραφείο στην Αθήνα.
«Το Μπρίστολ είναι ο μεγαλύτερος κόμβος στον κόσμο για τα σύνθετα υλικά από ίνες άνθρακα και πρέπει να
δραστηριοποιούμαστε εκεί όπου βρίσκονται οι πελάτες», δηλώνει ο κ. Ζυμπελούδης. «[Όμως το γραφείο της Αθήνας] αριθμεί τώρα περίπου έξι άτομα και θέλουμε να το διπλασιάσουμε φέτος. Η Αθήνα είναι πολύ καλή αν
θέλει κανείς να αποκτήσει πρόσβαση σε ταλέντα, ειδικά στον τομέα του λογισμικού, και πολλά από τα μέλη της
ομάδας σχεδιασμού μας εργάζονται επίσης εκεί. Έχουμε τρεις Έλληνες μηχανικούς σχεδιασμού σύνθετων υλικών με
διδακτορικά που εργάζονταν στο εξωτερικό και θέλησαν να επιστρέψουν.»
Άλλοι ιδρυτές είναι ακόμη πιο ενεργητικοί, προσθέτει ο κ. Μπονάτσος. «Οι άνθρωποι ψάχνουν το LinkedIn για να δουν ποιος έχει ελληνικό επώνυμο, ποιος πήγε σχολείο στην Ελλάδα ή ποιος έχει παντρευτεί Έλληνα ή Ελληνίδα. Εκπλήσσομαι που δεν έχω δει ακόμη κανέναν να κρατάει καμιά τέτοια πινακίδα στο αεροδρόμιο της Αθήνας!»
Οι επενδυτές επιχειρηματικών κεφαλαίων κάνουν επίσης το καθήκον τους. Ο Απόστολος Αποστολάκης, ιδρυτικός εταίρος του VentureFriends, ενός από τα πρώτα κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών στην Ελλάδα, έχει πολλές συζητήσεις με ανθρώπους που θέλουν να επιστρέψουν.
«Η Ελλάδα ήταν πάντα ένα καταπληκτικό μέρος για να ζεις, αν μπορείς να λύσεις το επαγγελματικό κομμάτι», λέει. Αυτό έχει βελτιωθεί πολύ και υπάρχουν πολλές περισσότερες ευκαιρίες καθώς το οικοσύστημα ωριμάζει.»
Βίζα τεχνολογίας και ταλέντων
Η κυβέρνηση παίζει το ρόλο της για να διασφαλίσει ότι η μετακόμιση στην Ελλάδα είναι μια ελκυστική προοπτική. Το 2021, η χώρα εισήγαγε απαλλαγή 50% από τον φόρο εισοδήματος για τους επαγγελματίες που μετακινούνται για τα επόμενα επτά χρόνια και μείωσε τους φορολογικούς συντελεστές για τις επιχειρήσεις από 29% σε 22%. Το 2019, θεσπίστηκε ένα νέο καθεστώς «διαμένοντος μη κατοίκου» (non-dom) για τους επενδυτές, καθώς και η εισαγωγή νέων κανόνων γύρω από χαμηλότερους φορολογικούς συντελεστές για τα δικαιώματα προαίρεσης αγοράς μετοχών, τα κεφαλαιακά κέρδη και τα μερίσματα.
Τον Μάρτιο του 2024, ο υπουργός Μετανάστευσης Δημήτρης Καιρίδης παρουσίασε στο υπουργικό συμβούλιο το σχέδιό του για την καθιέρωση δύο νέων βίζα τεχνολογίας και ταλέντων για πολίτες τρίτων χωρών. Η Greek Tech Visa, που ισχύει για ένα έτος, επιτρέπει στις startup να προσλαμβάνουν ταλέντα από χώρες εκτός ΕΕ, ενώ η Talent Visa, που ισχύει επίσης για ένα έτος, επιτρέπει στους αποφοίτους από πανεπιστήμια υψηλού κύρους να μετακινηθούν στην Ελλάδα χωρίς προσφορά εργασίας.
«Θέλουμε να φέρουμε την Ελλάδα στην πρώτη γραμμή της καινοτόμου σκέψης για τη μετανάστευση, συμπεριλαμβανομένων των υψηλών δεξιοτήτων και ταλέντων», δήλωσε ο κ. Καιρίδης. «Πιστεύουμε ότι οι κοινωνίες
και οι χώρες που πετυχαίνουν ιστορικά, ειδικά τώρα στον 21ο αιώνα, είναι εκείνες που μπορούν να προσελκύσουν ταλέντα από όλο τον κόσμο και θέλουμε να κάνουμε την Ελλάδα όσο το δυνατόν πιο ελκυστική προς την κατεύθυνση αυτή.»
Πολλές από αυτές τις φιλοεπιχειρηματικές αλλαγές έγιναν με πρωτοβουλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ενός πρώην τραπεζίτη με σπουδές στο Χάρβαρντ, ο οποίος εξελέγη για πρώτη φορά το 2019 και μόλις κέρδισε μια δεύτερη θητεία.
«Έχει εργαστεί σε ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια και αντιλαμβάνεται πώς λειτουργούν», υποστηρίζει ο Δημήτρης
Παπαλεξόπουλος, πρόεδρος της ΤΙΤΑΝ Cement και πρώην Πρόεδρος του ΣΕΒ.
Οι πρωτοβουλίες έχουν επίσης τύχει θετικής υποδοχής από την ευρύτερη κοινότητα των startup και υπάρχουν ελπίδες ότι οι τελευταίες χορηγήσεις βίζας θα συμβάλουν στην προσέλκυση διεθνών ταλέντων στην Ελλάδα.
«Στο τέλος της ημέρας, το θέμα είναι η συγκέντρωση ταλέντων. Μπορείς να έχεις συγκέντρωση ταλέντων αν πείσεις τα τοπικά ταλέντα να μεταναστεύσουν στο οικοσύστημα τεχνολογίας», ισχυρίζεται ο κ. Αποστολάκης. «Αλλά είναι ακόμη καλύτερο αν μπορείς να το πετύχεις πείθοντας τα διεθνή ταλέντα να μετακομίσουν εδώ. Δεν είναι τυχαίο ότι η Silicon Valley είναι ένα τόσο επιτυχημένο οικοσύστημα. Βασίζεται κυρίως σε μετανάστες. Είναι σημαντικό να φέρουμε κοντά διαφορετικούς ανθρώπους με διαφορετικές οπτικές.»
Ο ρόλος της διασποράς
Ο κ. Αποστολάκης ήταν ένας από τους πρώτους επενδυτές του ελληνικού unicorn Blueground και του Instashop. Κατά τη γνώμη του, η ελληνική διασπορά μπορεί να στηρίξει την ανάπτυξη του τεχνολογικού οικοσυστήματος και από το εξωτερικό, παρέχοντας διασυνδέσεις, συμβουλές, ακόμη και επενδύσεις. Η επιτυχία τους παρέχει επίσης έμπνευση για μια νέα γενιά ιδρυτών. «Βλέπουν ότι είναι δυνατόν να ξεκινήσεις μια επιχείρηση από ένα περιφερειακό οικοσύστημα όπως η Ελλάδα και τελικά να δημιουργήσεις έναν παγκόσμιο ηγέτη», λέει. «Είμαι πραγματικά χαρούμενος και περήφανος που οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να διατηρήσουν τη σύνδεση και να υποστηρίξουν τους Έλληνες ιδρυτές, ανεξάρτητα από το αν έχουν επενδύσει ως άγγελοι ή όχι»
Ο Ανδρέας Σταυρόπουλος, εταίρος στην εταιρεία επιχειρηματικών κεφαλαίων Threshold Ventures και αντιπρόεδρος της Endeavor Greece, έφυγε από τη χώρα όταν ήταν 18 ετών. Έχει περάσει τα τελευταία 25 χρόνια δουλεύοντας στον κλάδο των επιχειρηματικών κεφαλαίων μετά τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ της Βοστώνης και τώρα ζει στην Καλιφόρνια. Αν και πάντα ένιωθε συνδεδεμένος με την Ελλάδα και έχει επενδύσει σε startup, όπως η πλατφόρμα τεχνολογίας υγείας ODAIA, έχει αυξήσει αισθητά τον βαθμό εμπλοκής του τα τελευταία χρόνια. Επί του παρόντος είναι μέλος της εθνικής επιτροπής για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ελλάδα, η οποία θα διατυπώσει συστάσεις πολιτικής και κατευθυντήριες γραμμές για τον εθνικό στρατηγικό σχεδιασμό γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη. «Προσπάθησα συνειδητά να αυξήσω την ενασχόλησή μου με την Ελλάδα τα τελευταία τρία περίπου χρόνια. Και θα έλεγα ότι αυτή τη στιγμή περνάω ίσως το ένα τρίτο του χρόνου μου στην Ελλάδα», λέει.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Startupper MAG #51
